Verbazend druk verkeer - Verkeersongevallen en verkeersmaatregelen 1920-1930

Met de komst van auto's, motoren, autobussen en vrachtauto's veranderde het verkeer in Ooststellingwerf snel. De bewaard gebleven rapporten van de gemeentepolitie laten zien hoe moeilijk de overgang naar het gemotoriseerde verkeer verliep. Mensen, dieren en bestuurders moesten nog wennen aan de nieuwe situatie op de weg. Niet voor niets kreeg de Leeuwarder Courant vanaf 1931 een aparte rubriek voor verkeersongevallen. 

Ongevallen

Ongelukken met paard en wagen waren in de jaren twintig nog heel gebruikelijk. Paarden schrokken vaak van motorgeluid. In 1920 kwam bij Donkerbroek een petroleumventer met paard en wagen in botsing met de goederentram. Het paard werd gedood, de voerman raakte lichtgewond. Niemand trof schuld. In oktober 1927 sloeg bij Haulerwijk een paard op hol toen een auto passeerde. De bestuurder van de wagen kwam onder zijn voertuig terecht, maar liep slechts lichte verwondingen op. Enkele maanden later, in december 1927, schrok tussen Haule en Haulerwijk een paard van een autobus. Molenaarsknecht Hendrik Berga kwam ten val en brak een been. De buschauffeur verklaarde later: „Toen ik het ongeval zag gebeuren remde ik zo hard ik kon.” Volgens de politie had niemand schuld. De chauffeur bracht het slachtoffer zelfs naar het ziekenhuis in Groningen.

Haulerwijk, hoek Eikensingel en Slotemaker de Bruineweg, circa 1930

Een ernstiger ongeval vond plaats op 11 november 1927. In dichte mist botste een auto op de grens van Olde- en Nijeberkoop tegen een boom tijdens het uitwijken voor een autobus. Een van de inzittenden werd door de voorruit geslingerd en verloor vermoedelijk een oog. Omdat zich op die plek al vaker gevaarlijke situaties hadden voorgedaan, adviseerde de veldwachter de boom te kappen. Dat gebeurde vervolgens ook.

Begin 1928 vloog bij Oldeberkoop een vrachtauto van ondernemer Wiebe Hankel plotseling in brand. De bestuurder wist de wagen nog langs de weg stil te zetten. Dankzij de hulp van omstanders kon het vuur worden geblust. Diezelfde winter vonden meer incidenten plaats. Tussen Haule en Haulerwijk botsten twee auto's op een onoverzichtelijke bocht. De politie adviseerde daarna extra straatverlichting. In Oldeberkoop kwam een boerenknecht onder zijn wagen terecht nadat zijn paard was geschrokken van een autobus. Ook hier werd de chauffeur vrijgepleit omdat hij volgens de politie „heel kalm” had gereden.

Op 25 januari 1929 raakte bij de Tammingasluis in Oosterwolde een fietser gewond toen hij op een gladde weg ten val kwam en door een auto werd geraakt. Achteraf trok hij zelf de conclusie: „dat als de wegen glad zijn niet per rijwiel te passeeren aan auto noch wagen, doch steeds vroeg genoeg af te stappen.”

In 1930 volgden opnieuw enkele opmerkelijke ongelukken. Bij Petersburg onder Donkerbroek botste een auto op een venterskar met paard en belandde vervolgens in de vaart. De bestuurder wist zich te redden door een ruit in te slaan. Later dat jaar reed een autobus tussen Makkinga en Oosterwolde tegen een grote steen. Hoewel de eigenaar de schade op de gemeente wilde verhalen, vond de politie dat de chauffeur vermoedelijk „onbedachtzaam heeft gereden”.

Het enige verkeersongeluk met dodelijk afloop in de periode 1920-1930 vond plaats op 29 maart 1930 in Oldeberkoop. Onno Jan Pool, huisarts te Makkinga, kwam met zijn motor in botsing met een auto en was op slag dood. Hepkema’s Courant schonk uitgebreid aandacht aan het ongeluk. De verslaggever vermoedde dat Pool, op weg naar een patiënt, in gedachten was verzonken en daardoor niet goed op ander verkeer lette. 

Uit het nieuwsblad van Friesland (‘Hepkema’s Courant’) van 1 april 1930

Maatregelen

Met de opkomst van het gemotoriseerde verkeer zag de gemeente zich steeds vaker genoodzaakt maatregelen te nemen om de verkeersveiligheid te verbeteren. Al in 1920 waarschuwde de burgemeester de schoolhoofden voor het toenemende aantal verkeersongelukken. Volgens hem waren veel ongevallen het gevolg van onbekendheid met de verkeersregels. Hij schreef: „Tal van menschen schijnen nog onbekend te zijn met de eenvoudige regelen, welke bij het passeeren, achteroprijden enz. in acht behooren te worden genomen.” De scholen moesten hieraan aandacht besteden.

In datzelfde jaar werd binnen de bebouwde kommen van Oosterwolde, Makkinga en Oldeberkoop een maximumsnelheid van 20 kilometer per uur ingevoerd. Daarbij werden verkeersborden geplaatst volgens de richtlijnen van de ANWB. De precieze plaats van die borden leidde soms tot discussie. In 1924 vroeg Plaatselijk Belang Haulerwijk om de snelheidsborden te verplaatsen, omdat dit volgens haar „’t woeste rijden zal doen afnemen”. De gemeente wees het verzoek af met het argument dat de borden nu eenmaal moesten staan waar de bebouwde kom begon. Twee jaar later werd in Makkinga wel een vergelijkbare aanpassing toegestaan, toen een bebouwde-komgrens bij de zuivelfabriek werd verlegd.

In 1926 vroeg het gemeentebestuur de ANWB om waarschuwingsborden te plaatsen bij twee onoverzichtelijke kruispunten in Oosterwolde, waar „reeds een paar malen botsingen voorgekomen” waren. De ANWB wees dit verzoek echter af, omdat de kruisingen binnen de bebouwde kom lagen. Om dezelfde reden kreeg ook een gevaarlijke bocht op de weg naar Hoornsterzwaag geen waarschuwingsbord. Ook elders klonken zorgen over de verkeersveiligheid. In 1928 trok Plaatselijk Belang Appelscha aan de bel over het drukke verkeer op de weg door Appelscha-Boven. Volgens de vereniging reden auto's en motoren daar vaak met hoge snelheid, terwijl „vooral in de zomermaanden” sprake was van een „verbazend druk verkeer”. Men vreesde vooral voor schoolgaande kinderen en vroeg om een waarschuwingsbord. Ook het onderwijzersgenootschap ondersteunde deze oproep. De gemeente hield echter vast aan het standpunt dat dergelijke borden alleen nodig waren bij scholen buiten de bebouwde kom.

Tegelijkertijd werd gewerkt aan verbetering van de infrastructuur. In 1921 werden verschillende wegen verhard, waaronder de verbinding van de Weper en Fochteloo naar Veenhuizen. Vanuit Haulerwijk werd aangedrongen op verbetering van de slechte bermen. Ook verschenen nieuwe wegwijzers, onder meer tussen Veenhuizen en Boven-Haulerwijk en tussen Oosterwolde en Veenhuizen. 

De gemeente voerde daarnaast beperkingen in voor zware vrachten. Vanaf 1921 golden op diverse wegen gewichtsbeperkingen, al werden voor melkrijders uitzonderingen gemaakt. In 1924 werden bovendien enkele wegen geheel afgesloten voor motorrijtuigen. In 1926 kwamen ook de eerste officiële rijwielpaden, onder meer tussen Makkinga en Donkerbroek. Voor bepaalde beroepsgroepen, zoals artsen, konden ontheffingen worden verleend. Het netwerk breidde zich snel uit. In 1929 stonden langs de fietspaden al negen ANWB-paddenstoelen die de weg wezen.

Vanaf 1927 werden officiële plaatsnaamborden geplaatst. Vandalisme was toen ook al een probleem: het bord van Donkerbroek moest al in 1928 worden vervangen. In dat jaar plaatste de gemeente bij enkele onbewaakte tramoverwegen ook waarschuwingsborden. Het exemplaar bij Hoornsterzwaag werd echter nog voor het einde van het jaar vernield. Verder plaatste men op een gevaarlijk punt aan de weg tussen Appelscha en Oosterwolde een hek ter bescherming van het verkeer.

De groeiende verkeersdrukte leidde ten slotte tot nieuwe maatregelen. In 1929 werd op enkele plaatsen eenrichtingsverkeer ingevoerd, uiteraard voorzien van de daarvoor benodigde verkeersborden. Rond 1930 ging de politie steeds strenger handhaven. Er werd onder meer gecontroleerd op een geldig rijbewijs en bij fietsers op deugdelijke verlichting, bel en remmen.

Balkweg Makkinga circa 1950

Meer informatie?

U kunt het gemeentearchief bezoeken. De studiezaal is elke donderdag open van 9.00 tot 16.30 uur. Maak hiervoor eerst een afspraak via telefoonnummer 14 0516 of mail naar gemeente@ooststellingwerf.nl.